Kripto para yahut pay senedi piyasasında süreç yapan her yatırımcı her gün grafiklere bakar. Fakat grafiklerde gördüğümüz inişler ve çıkışlar yalnızca birer sonuçtur. Asıl sebep, piyasanın can damarı olan paranın ölçüsüdür.
Sistemdeki paranın nereden geldiğini ve piyasaya nasıl girdiğini bilmiyorsanız, karanlıkta süreç yapıyorsunuz demektir. Bu yazıda, piyasaları uçuran ya da çökerten o büyük gücü, yani paranın öyküsünü en kolay haliyle anlatıyoruz.
1. Paranın düzeyleri: M0, M1 ve M2 ne demektir?
Finans dünyasında paralar, harcanma suratlarına (likiditelerine) nazaran üç temel kümeye ayrılır:
M0 (Merkez Bankasının Bastığı Para): Devletin bastığı fizikî nakit paradır. Cebinizdeki kağıt banknotlar ve madeni paralar bu kümeye girer. Ölçüsü en az ancak en garantili paradır.
M1 (Hemen Harcanabilir Para): Cebinizdeki nakit paraya, banka kartınızda duran ve anında harcayabileceğiniz paraların eklenmiş halidir. Yani şu an telefonunuzla yahut kartınızla markette, mağazada anında ödeyebileceğiniz tüm paradır.
M2 (Toplam Büyük Para Arzı): Piyasayı asıl ilgilendiren düzey burasıdır. M1’e, bankalarda duran vadeli (faizdeki) paraların da eklenmesiyle oluşur. Özetle, insanların ve şirketlerin kısa müddette harcayabileceği toplam para ölçüsüdür.
Piyasa yorumcuları “Dünyada para basıldı, Bitcoin bu yüzden yükseliyor” dediğinde, aslında M2 para arzının arttığını söylerler.
💡 Basit Örnek: Bir harcama planı yaptığınızı düşünün. Cebinizdeki 100 TL nakit para M0’dır. Banka kartınızda duran ve her an harcamaya hazır 900 TL ise M1’e dahildir (Toplam 1.000 TL). Fakat meskende acil durumlar için bir kenara ayırdığınız yahut bankada vadeli hesapta tuttuğunuz 5.000 TL daha varsa, işte bu 6.000 TL’nin tamamı sizin M2 hacminizdir. Piyasadaki büyük satıcılar ve yatırımcılar sizin cebinizdeki anlık nakte (M0) değil, bu toplam harcama potansiyelinize yani M2 düzeyinize bakar. Bankadaki birikimleriniz azalırsa, o an cebinizde nakit olsa bile uzun vadeli yatırımlarınızı ve harcamalarınızı kısmak zorunda kalırsınız.
2. Bankaların para yaratma gücü: 1.000 dolar nasıl 10.000 dolar olur?
Çoğu insan yeni parayı yalnızca Merkez Bankası’nın bastığını sanır. Bu yanlış bir bilgidir. Merkez Bankası yalnızca birinci temel parayı (M0) basar. Piyasadaki asıl büyük parayı (M2) ise olağan bankalar kredi vererek yoktan var eder.
Bankalar, kendilerine yatırılan paranın hepsini kasada tutmaz. Merkez Bankası onlara bir kural koyar: “Gelen paranın %10’unu kasanda sakla, kalan %90’ını diğerlerine kredi olarak verebilirsin.” İşte bu kural, piyasadaki parayı katlar.
Sayılarla Adım Adım Örnek (%10 kuralına göre):
- Adım: Bankaya gidip 1.000 $ nakit yatırdınız. Sistemdeki para şu an 1.000 $’dır.
- Adım: Banka bu paranın 100 $’ını kasaya koyar. Kalan 900 $’ı bir esnafa kredi olarak verir. Esnaf bu parayla mal alır ve parayı alan toptancı kendi bankasına yatırır.
- Durum: Sizin bankada 1.000 $’ınız duruyor. Toptancının bankasında da 900 $’ı var. Sistemdeki toplam para bir anda 1.900 $ oldu.
- Adım: Öbür banka da bu 900 $’ın 90 $’ını kasaya koyar ve kalan 810 $’ı diğer birine kredi verir.
- Durum: Sistemdeki toplam para: 1.000 + 900 + 810 = 2.710 $ oldu.
Bu zincir bu türlü devam eder. Merkez Bankası’nın bastığı birinci 1.000 $, bankaların kredi vermesi sayesinde piyasada 10.000 $ bedelinde bir harcama gücüne dönüşür.
Kriz Döneminde Paranın Yok Oluşu
Ekonomide işler berbat gittiğinde ve faizler yükseldiğinde bu sistem bilakis döner:
- Bankalar korkar ve kolay kolay kredi vermez.
- İnsanlar yeni borç almaz, eski borçlarını ödeyip kapatmaya çalışır.
- Kredi borcu ödendikçe, bankaların yoktan var ettiği o paralar sistemden silinir ve yok olur.
- Merkez Bankası yeni para bassa bile, olağan bankalar kredi musluklarını kapattığı için piyasadaki toplam para (M2) süratle kurur.
💡 Örnek: Bir caddede kiralık yalnızca 10 tane fizikî scooter olduğunu düşünün (Merkez Bankasının bastığı para M0). Beşerler bu scooter’ları gün uzunluğu kiralayıp bıraktığı için, akşama kadar 100 farklı kişi işini görür. Cadde güya 100 scooter varmış üzere canlıdır (Piyasadaki toplam para M2).
Ama birdenbire büyük bir fırtına (kriz) koptuğunu hayal edin. Herkes korkup eve kaçar. Scooter şirketi de ziyan görmesin diye scooter’ları kilitler. Fizikî olarak 10 scooter hala oradadır fakat caddede dönen hareketlilik sıfıra inmiştir. Kriz anında bankaların kredi vermeyi kesmesi tam olarak budur. Merkez Bankası’nda para durur lakin iktisadın içine akmaz.
3. Para Arzı (M2), pay senedi piyasası ve kripto arasındaki temas: M2 büyüyor, borsalar takip ediyor fakat kripto düşüyor!
Kripto paraların yahut pay senetlerinin bedeli, Amerikan Doları ya da Türk Lirası üzere prestiji paralarla ölçülür. Olağan koşullarda global likiditeyi gösteren M2 grafiği yükseldiğinde tüm riskli varlıkların bir arada uçması beklenir. Lakin günümüz makroekonomik dinamiklerinde çok büyük bir paradoks ve net bir ayrışma yaşanıyor: M2 para arzı her ay yeni rekorlar (ATH) kırıyor, Amerikan pay senedi piyasası (S&P 500 ve Nasdaq) bu büyümeyi adım adım takip ederek yükseliyor, fakat kripto paralar tam aksine bedel kaybederek aşağı yönlü bir trend izliyor.
Tahviller ve yüksek faizler her yeri zorlarken, kriptoda sebep daima negatif sonuçlar çıkıyor? Bu durum 3 temel finansal münasebetle açıklanır:
Şirketlerin Aşırı Gelir Sağlaması (Wall Street Sığınağı): ABD borsalarını yukarı taşıyan güç artık yalnızca “ucuz para” değildir. Her şeye karşın dev teknoloji şirketleri (Nvidia, Apple, Microsoft vb.) süratle büyüyor, aşırı gelir sağlıyor ve devasa net karlılıklar açıklıyor. Para kıymetli (faizler ve tahviller yüksek) olsa bile, kurumsal sermaye bu yüksek gelirli ve nakit basan kesime gitmeyi tercih ediyor.
Kripto Artık Tek Alternatif Değil: 2020’de faizler sıfırdı ve yatırımcının elinde öteki cazibeli bir seçenek yoktu; kripto o devir parlayan neredeyse tek “farklı” varlıktı. Bugün ise tablo değişti: Yüksek faizli vadeli hesaplar, para piyasası fonları ve kâr açıklayan teknoloji payları üzere bir sürü rakip seçenek ortaya çıktı. Kripto artık likiditenin gideceği varsayılan tek adres değil, kalabalık bir yarışın içindeki oyunculardan yalnızca biri haline geldi.
Para Var Ama “Kilitli” (Hareketsiz Likidite): M2’nin büyümesinin ana nedenlerinden biri yüksek faiz ortamıdır. Yatırımcılar risk iştahını düşürerek paralarını yüksek faiz garantisi sunan vadeli mevduat hesaplarına ve para piyasası fonlarına (Money Market Funds) kilitliyor. Para sistemsel olarak genişliyor (M2 rekor kırıyor) lakin kripto üzere riskli alanlara akmıyor.
💡 Gerçek Bir Örnek (2020 Pandemi Dönemi vs. Bugün): 2020 yılını hatırlayın. Koronavirüs periyodunda devletler faizleri sıfırladı ve piyasaya trilyonlarca ucuz kredi dağıttı. Para arzı (M2) süratle büyüdü. O periyot faizler sıfır olduğu için parayı bankada tutmanın hiçbir manası yoktu; likidite direkt Bitcoin ve altcoinlere aktı ve fiyatı 4.000 Dolar’dan 64.000 Dolar’a fırlattı.
Bugün ise durum büsbütün farklı ve oyunun kuralları değişti: Şu an ABD devlet tahvilleri hiçbir risk almadan %5 civarında garanti faiz geliri sunuyor. Büyük bir fon sebep parasını bir haftada %30 düşebilecek bir varlığa yatırsın? Yatırımcılar parasını ABD iktisadının garantisine park edip sıfır riskle getiri alıyor. Üstelik paranın kalan kısmıyla Wall Street’in dev teknoloji şirketlerine (Big Tech) giriyorlar. Orada hem payların devasa yükselişinden kazanıyorlar hem de üstüne temettü (dividend) alıyorlar.
Özetle; Garanti %5 tahvil faizi + teknoloji paylarının büyümesi + temettü ödemeleri, kriptonun getiri vaadini büsbütün gölgede bırakıyor. Bu yüzden M2 rekor kırsa da para kriptoya değil, bu inançlı ve yüksek gelirli klâsik limanlara akıyor.
Yasal Uyarı / Disclaimer
Bu yazı yalnızca eğitim gayelidir ve yatırım tavsiyesi içermez. Kripto para piyasaları yüksek risk taşır ve paranızı kaybetmenize sebep olabilir. Yatırım yapmadan evvel kendi araştırmanızı yapmanız gerekir. Muharrir ve Coinkolik editör takımı, aldığınız finansal kararlardan sorumlu tutulamaz.
Kaynak: {Haber Merkezi}
Yorumlar 0
Yorum Yap
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın!