Türkiye Cumhuriyeti 103 yaşında

Milli Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının akabinde Türk milletinin bağımsızlık çabasını yeni bir devletin kuruluşuyla taçlandıran Cumhuriyet'e giden yolda, 28 Ekim 1923 gecesi tarihin dönüm noktalarından biri oldu.

Ankara Çankaya Köşkü'nde bir akşam yemeğinde lisana getirilen ve Türkiye'nin geleceğini şekillendiren bu karar, sonraki gün Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde (TBMM) kabul edilerek yeni Türk devletinin idare biçimini resmen belirledi.

Cumhuriyet'e uzanan yol, Mustafa Kemal Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele yıllarında şekillendi.

YENİ DEVLETİN DOĞUŞU

Atatürk, Erzurum Kongresi sırasında Mazhar Müfit Kansu'ya zaferin akabinde kurulacak hükümet biçiminin Cumhuriyet olacağını tabir etti. Fakat bu fikrini, devrin kaideleri sebebiyle bir müddet açıklamadı.

23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla millet egemenliğine dayanan yeni idarenin temelleri atıldı.

24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanmasıyla Türkiye'nin bağımsızlığının memleketler arası alanda tanınmasının akabinde, 13 Ekim'de Ankara'nın başşehir duyuru edilmesi yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında kıymetli bir adım oldu.

Ancak savaş meydanlarında kazanılan zaferlerin akabinde kurulan yeni devletin idare formunun açıkça belirlenmesi ve devlet başkanlığı probleminin tahlile kavuşturulması gerekiyordu.

27 Ekim 1923'te İcra Vekilleri Heyeti'nin istifası ve yeni hükümetin kurulamamasıyla ortaya çıkan siyasi buhran, devlet idaresinde yeni bir düzenlemeyi gündeme getirdi.

ÇANKAYA'DA TARİHE GEÇEN AKŞAM

Takvimler 28 Ekim 1923'ü gösterdiğinde Ankara, Türk siyasi tarihinin en değerli kararlarından birine tanıklık etmeye hazırlanıyordu.

Mustafa Kemal Paşa, o akşam yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü'nde yemeğe davet etti.

Latife Hanım'ın hazırlattığı sofrada İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey'in de aralarında bulunduğu isimler bir araya geldi.

Mustafa Kemal Paşa, uzun müddettir zihninde şekillendirdiği Cumhuriyet'in duyurusu kararını o akşam arkadaşlarıyla paylaştı.

'YARIN CUMHURİYET İLAN EDECEĞİZ' DEDİM

Atatürk, yıllar sonra Nutuk'ta o tarihi akşamı şu sözlerle anlattı:

“Gece olmuştu... Çankaya'ya gitmek üzere Meclis binasından ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan Kemalettin Sami ve Halit Paşa'lara rastladım. Ali Fuat Paşa, Ankara'dan hareket ederken bunların Ankara'ya geldiklerini o günkü gazetede 'Bir Uğurlama ve Bir Karşılama' başlığı altında okumuştum. Daha kendileriyle görüşmemiştim. Benimle konuşmak üzere geç vakte kadar orada beklediklerini anlayınca, akşam yemeğine gelmelerini, Milli Savunma Bakanı Kazım Paşa vasıtasıyla kendilerine bildirdim.

İsmet Paşa ile Kazım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de Çankaya'ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya'ya gittiğim vakit, orada, beni görmek üzere gelmiş bulunan Rize Milletvekili Fuat, Afyonkarahisar Milletvekili Ruşen Eşref Bey'lerle karşılaştım. Onları da yemeğe alıkoydum. Yemek sırasında 'Yarın Cumhuriyet duyuru edeceğiz' dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal fikrime katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren, nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program belirledim ve arkadaşları görevlendirdim.”

Yemeğin akabinde Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'nın birtakım maddelerini değiştiren kanun teklifini hazırladı.

Böylece Çankaya Köşkü'nde açıklanan karar, sonraki gün Meclis'in önüne gelecek anayasal düzenlemeye dönüştü.

CUMHURİYET SAAT 20.30'DA İLAN EDİLDİ

29 Ekim 1923 Pazartesi günü TBMM, Türk milletinin geleceğinde yeni bir sayfa açacak tarihi görüşmelere sahne oldu.

Anadolu Ajansının arşivinde yer alan periyodun Fransızca bültenlerine nazaran, Meclis saat 18.00'de toplandı.

Anayasa Komisyonunca hazırlanan ve Cumhuriyet'in duyurusunu öngören teklif, görüşülmek üzere Meclis gündemine alındı.

Görüşmeler sırasında kelam alan Yunus Nadi Bey, Cumhuriyet'in duyurusunun gerekliliğine ait değerlendirmelerde bulunurken, öteki milletvekilleri de yeni idare biçimine ait görüşlerini lisana getirdi.

Yapılan görüşmelerin akabinde 1921 Anayasası'nda değişikliğe gidilerek "Türkiye Devleti'nin formu hükümeti Cumhuriyet'tir." kararı kabul edildi.

Saatler 20.30'u gösterdiğinde, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet duyuru edildi.

Mecliste alınan tarihi karar, "Yaşasın Cumhuriyet" sesleri ve alkışlarla karşılandı.

Böylece 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılmasıyla temelleri atılan ulusal egemenlik anlayışı, devletin idare biçiminde de açıkça karşılık buldu.

"TÜRKİYE CUMHURİYETİ MESUT, MUVAFFAK VE MUZAFFER OLACAKTIR"

Cumhuriyet'in duyurusunun akabinde birebir gün Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi.

Yapılan bâtın oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti'nin birinci cumhurbaşkanı seçildi.

Cumhurbaşkanı unvanıyla birinci defa Meclis kürsüsüne çıkan Atatürk, Türk milletinin bağımsızlık gayretinde gösterdiği kararlılığa dikkati çekerek, yeni devletin geleceğine ait inancını lisana getirdi.

Atatürk, tarihi konuşmasını "Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır." sözleriyle tamamladı.

Cumhuriyet'in ilanıyla devlet başkanlığı problemi tahlile kavuşturulurken, hükümetin kuruluş formu de yine düzenlendi. Birinci hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirildi, Fethi Bey ise TBMM Başkanlığına seçildi.

Cumhuriyet'in duyurusu, 29 Ekim gecesi ve sonraki gün vatandaşlar tarafından kutlandı. 26 Ekim 1924'te yayımlanan kararname ile Cumhuriyet'in duyurusunun, 101 pare top atışı yapılması ve düzenlenecek etkinliklerle kutlanmasına karar verildi.

19 Nisan 1925'te kabul edilen kanun teklifiyle yeni Türk devletinin Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde yüzünü çağdaşlaşma ve demokrasiye çevirmesiyle 29 Ekim, 1925 yılından bu yana "milli bayram" olarak kutlanmaya başlandı.

Çankaya Köşkü'nde 28 Ekim 1923 akşamı söylenen "Yarın Cumhuriyet duyuru edeceğiz" kelamı, 103 yıl sonra da Cumhuriyet'in kuruluşuna uzanan tarihi sürecin simge sözlerinden biri olmayı sürdürüyor.

Kaynak: {Haber Merkezi}