Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 95. kuruluş yıl dönümünü kutluyor

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, faaliyetlerine başlamasının 95. yılını geride bırakırken, kuruluşundan bugüne Türkiye'nin ekonomik ve finansal dönüşümünde üstlendiği vazifelerle çalışmalarını sürdürüyor.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında ülkelerin kendi para siyasetlerini bağımsız biçimde belirleme eğiliminin güçlenmesi ve Kurtuluş Savaşı'nın akabinde siyasi bağımsızlığın ekonomik bağımsızlıkla desteklenmesi amacı, Türkiye'de merkez bankası kurulmasına yönelik çalışmaları hızlandırdı.

Merkez bankası fikri birinci kere 1923'te düzenlenen İzmir İktisat Kongresi'nde kapsamlı biçimde ele alınırken, kongrede özellikle "milli devlet bankası" kurulması kanısı üzerinde duruldu.

Dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda tarafından 1927'de hazırlanan merkez bankası kurulmasına ait kanun taslağının kabul edilmesinin akabinde, kuruluş sürecinde farklı ülkelerin merkez bankalarının tecrübelerinden de yararlanıldı.

Bu kapsamda 1928'de Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering Türkiye'ye davet edildi. Vissering, çalışmalarının akabinde "Türkiye'de Nakit İstikrarı ve Bir Merkezi İhraç Bankası Tesisi" başlıklı raporu hazırladı. Raporda, hükümetten bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğine dikkat çekildi.

Bir yıl sonra Türkiye'ye davet edilen İtalyan uzman Kont Volpi de Türk lirasının istikrarının sağlanması için merkez bankası kurulmasının gerekli olduğunu belirtti.

Bu çalışmaların akabinde merkez bankasının kuruluşuna ait yasal altyapının hazırlanması için harekete geçildi. Lozan Üniversitesinden Prof. Leon Morf'un katkılarıyla hazırlanan kanun tasarısı, TBMM tarafından 11 Haziran 1930'da kabul edildi.

1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu, 30 Haziran 1930'da Resmi Gazete'de yayımlandı. Farklı kurumlar tarafından yürütülen fonksiyonların tek çatı altında toplanmasının akabinde TCMB, 3 Ekim 1931'de faaliyetlerine başladı.

BANKNOTLAR TÜRKİYE'DE BASILMAYA BAŞLANDI

İkinci Dünya Savaşı'nın tesirlerinin yoğun hissedildiği 1940'lı yıllarda Merkez Bankası, kamu kısmının finansman açığının karşılanmasına yönelik uygulamalarda bulundu.

1950'li yıllarda ise büyüme ve kalkınmanın finansmanında Banka kaynaklarından yararlanıldı. Hazineye kısa vadeli avans imkanı sağlanırken, 1955'te banknot matbaası kuruldu ve 1958'den itibaren banknotlar Türkiye'de basılmaya başlandı.

1960'lı yıllarda planlı iktisada geçişle birlikte Merkez Bankası, ekonomik şartlar ve endüstrideki gelişmelere paralel olarak genişlemeci para siyasetleri uyguladı. Bu periyotta kambiyo denetimlerine ait uygulamaların değerli kısmı de Bankanın sorumluluğuna devredildi.

1211 SAYILI KANUNLA YENİ DÖNEM

Merkez Bankasının aktifliğini artırmak ve global ekonomik gelişmelere ahenk sağlamak emeliyle 14 Ocak 1970'te 1211 sayılı TCMB Kanunu kabul edildi.

Kanunla Bankanın tüzel statüsü, tertip yapısı, misyon ve yetkilerinde değerli değişiklikler yapıldı. Anonim şirket statüsü korunurken sermaye 15 milyon liradan 25 milyon liraya yükseltildi ve Hazinenin sermaye hissesinin yüzde 51'den az olamayacağı karara bağlandı.

Düzenlemeyle "Guvernörlük" ismi verilen Başkanlık Makamı oluşturuldu ve bu vazifeye birinci olarak Naim Talu getirildi. Ayrıyeten Başkan ve lider yardımcılarından oluşan Yönetim Komitesi kuruldu, 8 üyeli İdare Meclisi ise 6 üyeli Banka Meclisine dönüştürüldü.

Kanun, Merkez Bankasının misyon ve yetkilerinde de genişlemeler getirdi. Hazineye verilebilecek kısa vadeli avansın üst hududu, ilgili yıl bütçe ödeneklerinin yüzde 15'i oranında belirlendi.

1980 SONRASI FİNANSAL SERBESTLEŞME

1980'li yıllar, Türkiye ekonomisi ve Merkez Bankası açısından kıymetli bir dönüşüm dönemi oldu. 24 Ocak 1980 kararlarıyla başlayan yapısal değişim ve finansal özgürleşme sürecinde para ve kur siyasetlerinin piyasa iktisadıyla uyumlu biçimde yürütülmesine yönelik adımlar atıldı.

Mevduat ve kredi faizlerinin piyasa şartlarında belirlenmesinin önü açılırken, Türk lirasının yabancı paralar karşısındaki bedeli yine düzenlendi ve sabit kur rejimi sona erdirildi.

Merkez Bankası 1983'te altın ve döviz rezervlerinin idaresinde daha geniş yetkilere sahip oldu. 1987'de açık piyasa süreçlerine başlayan Banka, çağdaş para ve döviz piyasalarının oluşturulmasına da öncülük etti.

1989'da Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı kararla ekonomik ünitelerin dövizle süreç yapmasına müsaade verildi ve Türk lirası konvertibl ilan edildi.

Merkez Bankası 1990'da birinci kere kamuoyuna açıkladığı para programıyla piyasanın likidite muhtaçlığını karşılamayı hedefledi.

1994'te Hazine'nin Merkez Bankası kaynaklarını kullanımına hudut getirilirken, 1997'de imzalanan protokolle Hazine'nin 1998'den itibaren Bankadan kısa vadeli avans kullanamaması kararlaştırıldı.

2001'DE ARAÇ BAĞIMSIZLIĞI

1990'lı yılların sonunda enflasyonun denetim altına alınamaması üzerine 2000'de döviz kuruna dayalı bir istikrar programı uygulamaya konuldu. Lakin program, yaşanan inanç kaybı ve 2001 ekonomik krizi sonrasında sona erdi. 22 Şubat 2001'de döviz kurları dalgalanmaya bırakıldı.

Kriz sonrasında 25 Nisan 2001'de Merkez Bankası Kanunu'nda değerli değişiklikler yapıldı. Fiyat istikrarının Bankanın temel gayesi olduğu açık halde tanımlanırken, para siyasetinin uygulanmasında kullanılacak araçların doğrudan Merkez Bankası tarafından belirlenmesi karara bağlandı.

Böylece TCMB araç bağımsızlığına kavuştu. Bankanın fiyat istikrarı gayesiyle çelişmemek kaydıyla hükümetin büyüme ve istihdam siyasetlerini desteklemesi de kanunda yer aldı.

Finansal istikrar Bankanın destekleyici emeli olarak belirlenirken, Hazine ve başka kamu kurumlarına avans verilmesi, kredi açılması ve bu kurumların ihraç ettiği borçlanma araçlarının birincil piyasadan satın alınması yasaklandı.

Para siyaseti stratejisinin ve karar alma süreçlerinin kurumsallaştırılması amacıyla Para Politikası Kurulu (PPK) da bu devirde oluşturuldu.

ENFLASYON HEDEFLEMESİNE GEÇİŞ VE PARADAN 6 SIFIR ATILMASI

2002'de enflasyon hedeflemesi rejimine geçiş için hazırlıklar başladı. 2002-2005 devrinde örtük enflasyon hedeflemesi uygulanırken Bankanın teknik ve kurumsal altyapısı güçlendirildi, kestirim modelleri geliştirildi ve data seti genişletildi.

2005'ten itibaren PPK toplantı tarihlerinin bir yıl evvelden açıklanmasıyla para siyaseti kararlarında öngörülebilirliğin artırılması hedeflendi. 2006'da ise açık enflasyon hedeflemesi rejimine geçildi.

Türk lirasından 6 sıfır 1 Ocak 2005'te atıldı. Yeni Türk Lirası ve yeni kuruşlar tedavüle çıkarılırken, 1 Ocak 2009'da paradan "yeni" sözü kaldırıldı ve Türk lirası banknot ve kuruşlar yenilenen tasarım ve boyutlarla deverana girdi.

TCMB'NİN SERMAYE YAPISI

1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu kapsamında Bankanın payları A, B, C ve D olmak üzere dört sınıfa ayrılıyor. A sınıfı paylar Hazineye, B sınıfı paylar Türkiye'de faaliyet gösteren ulusal bankalara, C sınıfı paylar ulusal bankalar dışındaki başka bankalar ve imtiyazlı şirketlere, D sınıfı paylar ise Türk ticaret kurumları ile Türk vatandaşlığını haiz hukukî ve gerçek şahıslara tahsis ediliyor.

Halihazırda Bankanın 25 bin lira olan sermayesi 250 bin paya bölünmüş durumda. Geçen yıl sonu prestijiyle sermayenin yüzde 55,12'si A, yüzde 23,25'i B, yüzde 2,51'i C ve yüzde 19,12'si D sınıfı paylardan oluşuyor.

TCMB, nitelikli insan kaynağı, esaslı kurum kültürü ve teknik kapasitesiyle fiyat istikrarının sağlanması ve sürdürülmesine yönelik çalışmalarını sürdürüyor.

95 YILDA 27 BAŞKAN GÖREV YAPTI

Kuruluşundan bugüne TCMB Başkanlığı misyonunu 27 kişi yürüttü.

Bankanın ilk başkanı Selahattin Çam, 1931-1938 yıllarında vazife yaptı. Çam'ın akabinde sırasıyla Kemal Zaim Sunel (1938-1949), Mehmet Sadi Bekter (1949-1950), Osman Nuri Göver (1951-1953), Mustafa Nail Gidel (1953-1960), Memduh Aytür (1960), İbrahim Münir Mostar (1960-1962), Ziyaettin Kayla (1963-1966), Naim Talu (1967-1971), Memduh Güpgüpoğlu (1972-1975), Cafer Tayyar Sadıklar (1976-1978), Hakkı Aydınoğlu (1979-1981), Osman Şıklar (1981-1984), Yavuz Canevi (1984-1986), Rüşdü Saracoğlu (1987-1993), Dr. Bülent Gültekin (1993-1994), Yaman Törüner (1994-1995), Gazi Erçel (1996-2001), Süreyya Serdengeçti (2001-2006), Durmuş Yılmaz (2006-2011), Doç. Dr. Erdem Başçı (2011-2016), Murat Çetinkaya (2016-2019), Murat Uysal (2019-2020), Naci Ağbal (Kasım 2020-Mart 2021), Prof. Dr. Şahap Kavcıoğlu (Mart 2021-Haziran 2023), Dr. Hafize Gaye Erkan (Haziran 2023-Şubat 2024) ve Dr. Yaşar Fatih Karahan (Şubat 2024-devam ediyor) görev yaptı.

Kaynak: {Haber Merkezi}