Tarihçilerin Kutbu Prof. Dr. Halil İnalcık vefatının 10. yılında anılıyor

Babası Kırım göçmenlerinden Seyit Osman Nuri Bey, annesi Ayşe Bahriye Hanım olan Halil İnalcık, 7 Eylül 1916'da İstanbul'da dünyaya geldi.

İlk ve ortaöğrenimini Ankara ve Sivas'ta tamamlayan İnalcık, lise eğitimini Balıkesir Necati Bey Muallim Mektebi'nde aldı.

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümünden 1935’te mezun olan İnalcık, öğrencilik yıllarında yaptığı çalışmalarla devrin önde gelen tarihçilerinden Prof. Dr. Fuat Köprülü'nün dikkatini çekti ve onun tavsiyesiyle tıpkı fakültede ilmi yardımcı olarak misyona başladı.

DOÇENT ÜNVANINI ALDI

"Tanzimat ve Bulgar Meselesi" başlıklı doktora tezini 1942'de tamamlayan İnalcık, 1943'te hazırladığı "Viyana'dan Büyük Ricat'e Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı" çalışmasıyla doçent ünvanını aldı.

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Arap Dili ve Edebiyatı Bölümünden Şevkiye Işıl ile 1945’te evlenen İnalcık'ın bu evlilikten Günhan isimli kızı oldu. 1947'de Türk Tarih Kurumu üyeliğine seçilen İnalcık, akademik çalışmalarını Osmanlı siyasi, toplumsal ve ekonomik tarihi üzerine yoğunlaştırdı.

OSMANLI ARŞİV KAYNAKLARI ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR YAPTI

Ankara Üniversitesi tarafından 1949'da İngiltere'ye gönderilen İnalcık, burada Osmanlı arşiv kaynakları üzerinde araştırmalar yaptı ve periyodun kıymetli tarihçileriyle çalışma fırsatı buldu. 1952'de profesör ünvanını alan İnalcık, ilerleyen yıllarda Columbia, Princeton, Pennsylvania ve Harvard üniversitelerinde konuk öğretim üyesi olarak ders verdi.

Öğrencisi olarak başladığı Ankara Üniversitesinden 1972’de emekliye ayrılan İnalcık, birebir yıl ABD'deki Chicago Üniversitesine davet edildi. Burada Osmanlı Tarihi Kürsüsü'nün kurulmasına öncülük eden İnalcık, Amerikan akademisinde Osmanlı-Türk tarihi araştırmalarının gelişmesinde değerli rol oynadı.

KÜTÜPHANESİNİ BAĞIŞLADI

Chicago Üniversitesinden 1986'da emekli olan İnalcık, 1993 yılında Bilkent Üniversitesi Tarih Bölümünü kurdu. Yaklaşık 23 yıl boyunca yüksek lisans ve doktora öğrencilerine ders ve seminerler veren, çok sayıda tarihçinin yetişmesine katkı sağlayan İnalcık, Bilkent Üniversitesinde 2003 yılında kurulan “Halil İnalcık Center for Ottoman Studies” bünyesine yıllar boyunca topladığı arşiv evraklarının kopyalarını, araştırma notlarını, ender yapıtlarını ve varlıklı şahsî kütüphanesini bağışladı.

BİLDİĞİ DİLLER

İyi derecede İngilizce, Fransızca ve Almanca, ayrıyeten Arapça, Farsça ve İtalyanca bilen İnalcık, milletlerarası akademi dünyasında değerli saygınlık kazandı. Türk Tarih Kurumunun yanı sıra çeşitli ülkelerdeki bilim akademilerine üye seçilen İnalcık, birçok üniversite tarafından fahri doktora unvanına layık görüldü.

Akademik ömrü boyunca çok sayıda ödül alan İnalcık, 2002 yılında Kültür Bakanlığının “Kültür ve Sanat Büyük Ödülü” ile onurlandırıldı.

100 YAŞINDA HAYATINI KAYBETTİ

Osmanlı tarihine ait yüzlerce makale ve onlarca yapıta imza atan, bilhassa arşiv evraklarına dayalı çalışmalarıyla tarih yazımına yeni bir bakış açısı kazandıran İnalcık, 25 Temmuz 2016'da Ankara'da tedavi gördüğü hastanede 100 yaşında hayatını kaybetti.

Bakanlar Kurulu kararıyla, büyük hayranlık duyduğu Fatih Sultan Mehmet'in türbesinin de bulunduğu Fatih Camisi Haziresi'ne defnedilen İnalcık'ın mezarı, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın talimatıyla klâsik Osmanlı ulema kabri formunda inşa edildi.

Prof. Dr. Halil İnalcık, çalışmalarında sadece siyasi tarihi değil, Osmanlı'nın toplumsal, ekonomik ve kurumsal yapısını da arşiv dokümanları ışığında ele aldı. Devlet teşkilatı, hukuk sistemi, kent tarihi, vergi nizamı, üretim bağlantıları, ticaret, bürokrasi, demografi ve kültürel hayat üzerine yaptığı araştırmalar, Osmanlı tarihçiliğinin temel müracaat kaynakları arasında yer aldı.

OSMANLI TARİHÇİLİĞİNİN EN ÖNEMLİ İSİMLERİNDEN

Türkiye'de ve dünyada Osmanlı tarihçiliğinin en değerli isimlerinden biri kabul edilen İnalcık'ın yapıtları birçok lisana çevrilirken, araştırmaları tarih disiplininde yeni nesil akademisyenlere de yön verdi.

Prof. Dr. Halil İnalcık'ın vefatının 10. yılı münasebetiyle AA muhabirine değerlendirmelerde bulunan Milli Savunma Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Erhan Afyoncu, İnalcık'ın sadece Türkiye'nin değil, dünya tarihçiliğinin de en değerli isimlerinden biri olduğunu söyledi.

İnalcık'ın çalışma azmi, bilimsel merakı ve kaynaklara hakimiyetiyle farklı bir yere sahip olduğunu söz eden Afyoncu, "Halil İnalcık bana nazaran gelmiş geçmiş ve gelecekteki en büyük tarihçidir. Ben bu çapta bir Osmanlı tarihçisinin bir daha geleceğini zannetmiyorum." dedi.

KESKİN ZEKA VE GÜÇLÜ ANALİZ

İnalcık'ın 100 yıllık ömrünü son ana kadar üretmeye adadığını lisana getiren Afyoncu, birçok bilim beşerinin böylesine verimli bir akademik hayat sürdüremediğini belirtti.

Afyoncu, İnalcık'ın keskin zekası ve güçlü tahlil yeteneğinin yanı sıra en değerli özelliğinin bitmeyen merakı olduğunu, 90'lı yaşlarının sonlarında dahi ulaştığı yeni bilgi ve dokümanları büyük bir heyecanla paylaştığını, bu yönüyle de daima yeni araştırmalara yöneldiğini anlattı.

"ÖMRÜNÜ OSMANLI TARİHİ YOLUNDA HARCADI"

İnalcık'ın Osmanlı tarihine bakışı değiştiren isimlerden biri olduğuna dikkati çeken Afyoncu, "Ömrünü Osmanlı tarihi yolunda harcadı. En değerlisi de Osmanlı tarihine bakışın dünyada ve Türkiye'de değişmesine neden olan değerli bilim adamlarından biridir. Bilhassa yazdığı İngilizce yapıtlarla Osmanlı'yı dünya tarihçiliğinin içine sokmuştur." diye konuştu.

Afyoncu, İnalcık'ın tarihçilik anlayışının temelinde ana kaynakların bulunduğunu, Osmanlı Arşivi ve şer'iyye sicilleri başta olmak üzere birinci el evrakları temel alan çalışmalarının tarih yazımında yeni bir devrin kapısını araladığını tabir etti.

1980'li yıllarda periyodun başbakanı Turgut Özal'ın takviyesiyle Osmanlı Arşivi'nin kurumsal yapısının güçlendirilmesinde İnalcık'ın değerli rol oynadığını söz eden Afyoncu, böylelikle arşivin dünyanın dört bir yanından araştırmacılara açıldığını kaydetti.

Afyoncu, İnalcık'ın belgeyi sırf yayımlamakla yetinmediğini, onu tarihî bağlamı içinde tahlil ederek yorumladığını, bunun yapıtlarının en ayırt edici yönlerinden biri olduğunu lisana getirdi.

ZİHNİNDEKİ SORULARIN PEŞİNDEN GİTTİ

Yeni jenerasyon tarihçilerin İnalcık'tan öğrenmesi gereken en değerli özelliğin merak ve çalışma disiplini olduğunu tabir eden Afyoncu, hocasının hayatı boyunca zihnindeki soruların peşinden gittiğine işaret etti.

İnalcık'ın Osmanlı Devleti'nin kuruluşunu araştırırken sadece yazılı kaynaklarla yetinmediğini, saha çalışmaları yaptığını ve farklı disiplinlerden de yararlandığını anlatan Afyoncu, "Hocanın merakı ve çalışkanlığını hepimize örnek olması gerekiyor. Fakat en kıymetli şey ana kaynak kullanmayı ve bunları tahlil etmeyi bize öğretti." dedi.

Afyoncu, İnalcık'ın bu anlayışla ömrünü Osmanlı tarihini yanlışsız kaynaklar ışığında tekrar değerlendirmeye adadığını vurgulayarak, "Halil İnalcık'ın en kıymetli kelamlarından birisi şudur. 'Osmanlı tarihi en yanlış yazılmış ve anlaşılmış tarihtir. Ben bütün ömrüm boyunca bunu düzeltmeye çalıştım.' der. Bu benim unutmadığım sözüdür." ifadelerini kullandı.

İstanbul Medipol Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet İpşirli de İnalcık'la ilk tanışmasının İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümünde tahsil gördüğü 1960'lı yıllara dayandığını aktardı.

Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi'nin hazırlık sürecinde İnalcık'ın çalışmalarını yakından takip ettiğini belirten İpşirli, İslam Araştırmaları Merkezi'ni (İSAM) ziyaret eden tarihçinin maddeleri tek tek incelediğini ve çalışmalardan büyük memnuniyet duyduğunu tabir etti.

"SİZE AÇIK ÇEK VERİYORUM"

Bu ziyaret sırasında İnalcık'ın, "Size açık çek veriyorum. Bundan sonra benim bütün yazdıklarımı alabilirsiniz. Yeni yazabilirsem katkıda da bulunurum. Lakin bir koşulum var, son olarak ben göreceğim." sözleriyle bilimsel titizliğini ortaya koyduğunu aktaran İpşirli, hocasının yayımlanacak metinleri söz kelime denetim ettiğini ve en küçük detaya dahi büyük hassasiyet gösterdiğini anlattı.

İpşirli, İnalcık'ın daha sonra Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi için çok sayıda madde kaleme aldığını, bilhassa birinci Osmanlı padişahlarına ait maddelerin bugün de temel müracaat kaynakları arasında yer aldığını lisana getirdi.

Halil İnalcık'ın tarihçilik serüveninin büsbütün Türkiye'de şekillendiğine dikkati çeken İpşirli, onun muvaffakiyetinin yurt dışında yetişmesinden değil, güçlü eğitim altyapısı ve disiplinli çalışma anlayışından kaynaklandığını belirtti.

BATI TARİHİ

İlber Ortaylı'nın İnalcık için "Yüzde yüz Türk işi mütefekkir" tabirini kullandığını aktaran İpşirli, buna karşın İnalcık'ın Batı tarihçiliğini de çok yakından takip ettiğini, Fransızca, İngilizce ve Almanca başta olmak üzere birçok lisanı aktif biçimde kullandığını kaydetti.

İpşirli, İnalcık'ın Arapça ve Farsça metinleri okuyabilecek seviyede bilgi sahibi olduğunu, Arap Dili ve Edebiyatı Profesörü olan eşi Şevkiye İnalcık'ın da çalışmalarına değerli katkılar sunduğunu tabir etti.

EN BELİRGİN ÖZELLİKLERİ

İnalcık'ın en besbelli özelliğinin Osmanlı arşivlerini ve klasik kaynakları çok güzel tanıması olduğunu vurgulayan İpşirli, asıl farkı ise bu evrakları yorumlama marifetinin oluşturduğuna işaret etti.

İpşirli, "Bir belgeyi görmek öteki, onun ne söylediğini gerçek anlamak ve bunu bilimsel bir metodolojiyle ortaya koymak diğerdir. Halil Hoca'nın farkı buydu." değerlendirmesinde bulundu.

OSMANLI'NIN KURULUŞ DÖNEMİ

İnalcık'ın sırf yazılı kaynaklarla yetinmediğine dikkati çeken İpşirli, Osmanlı'nın kuruluş periyoduna ait araştırmalarında saha çalışmaları yaptığını, Bursa ve etrafında tarihi yerleri yerinde inceleyerek yazılı kaynakları arazi gözlemleriyle desteklediğini anlattı.

Bu yaklaşımın Osmanlı tarihçiliğine yeni bir bakış kazandırdığını söz eden İpşirli, İnalcık'ın tarih araştırmalarında disiplinler arası formülün değerini de ortaya koyduğunu kaydetti.

İpşirli, Halil İnalcık'ın bilhassa 1950'li yıllarda yayımladığı Fatih Devri Üzerine Tetkikler ve Vesikalar ile Arvanid Defteri çalışmalarının memleketler arası tarih etraflarında büyük yankı uyandırdığını belirtti.

Bu yapıtların Osmanlı'nın Balkanlar'daki yönetimine ait ezberleri değiştirdiğini söz eden İpşirli, İnalcık'ın daha sonra memleketler arası ansiklopedilerde yayımladığı kapsamlı maddeler ve İngilizce yapıtlarıyla Osmanlı tarihini dünya tarih yazımının merkezine taşıdığını bildirdi.

MİLLİ VE KÜLTÜREL DEĞERLER

İnalcık'ın akademik kişiliğinin yanı sıra ulusal ve kültürel kıymetlere bağlılığıyla da öne çıktığını vurgulayan İpşirli, tarihçinin 1958 yılında Münih'te katıldığı Bizans Araştırmaları Kongresi'nde yaşadığı bir olayı hayatı boyunca unutamadığını lisana getirdi.

İpşirli, İnalcık'ın kongrede yaşadıklarını "O kongrede Münih Katolik Kilisesi'nin başındaki kişi kapanış oturumunda, 'Er geç Ayasofya'nın zirvesinde Bizans haçı, Bizans yıldızı parlayacak.' dedi. Akademisyenler ayağa kalkıp dakikalarca alkışladılar. Benim diyor, tüylerim diken diken oldu. Bunu hayatım boyunca unutamadım. Avrupa'nın bu türlü hiçbir şeyi es geçmediğini, her şeyin o zihinlerinde bu türlü bir yer ettiğini gördüm. Buna çok dikkat edelim." halinde anlattığını söyledi.

METODOLOJİ

Halil İnalcık'ın çalışmalarının bugün de temel müracaat kaynakları arasında yer aldığını belirten İpşirli, bunun en değerli sebebinin dayanıklı metodoloji olduğunu vurguladı.

İpşirli, İnalcık'ın tarihçiliğinin gelecek nesillere da yön vermeye devam edeceğini belirterek, "Kaynağı okumak, anlamak ve hakikat yerde kullanmak kolay değildir. Halil İnalcık bunu en güzel yapan tarihçilerden biriydi. Bu yüzden yapıtları sadece bugün değil, 50 yıl sonra da 100 yıl sonra da okunmaya ve referans gösterilmeye devam edecek." diye konuştu.

Kaynak: {Haber Merkezi}