Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, bölgesel istikrarlar açısından yeni bir dönemi başlatma kapasitesiyle büyük ilgi gördü.
Anlaşma Batı medyasında da geniş yer buldu. Uluslararası medyada, bölgede Müslüman nüfuslu ülkeler arasında daha geniş bir güvenlik iştirakinin oluşabileceği değerlendirmelerine yer verildi.
Anlaşmayla ilgili Türkiye medyasında da birçok kıymetlendirme yapıldı. Türk medyasında yapılan değerlendirmelerde 1955 yılında Başbakan Adnan Menderes’in öncülüğünde kurulan Bağdat Paktı’na da hatırlatmalar yapıldı.
BÖLGEDE SOVYET ETKİSİ
Adnan Menderes, o devir Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin (SSCB) bölgedeki tesirinden telaşlıydı.
SSCB, Soğuk Savaş devrinde dünyanın birçok bölgesinde olduğu üzere Orta Doğu’da da nüfuzunu artırmayı hedefleyen atılımlar içindeydi.
İRAN’DA KÜRT VE AZERİ DEVLETLERİ
II. Dünya Savaşı sırasında işgal ettiği İran’ın kuzeyindeki topraklardan çekilmeyen SSCB, 1945’te ülkenin kuzeyinde Azerbaycan Milli Hükümeti’nin, 1946’da da Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin duyuru edilmesini destekledi.
Her ne kadar SSCB’nin birliklerini çekmesi üzerine İran içinde ortaya çıkmış bu iki Moskova takviyeli otorite de yıkılsa da 1946 İran Krizi, SSCB’nin bölge ülkelerinin iç siyasi istikrarlarına müdahil olabilecek aktif bir güç olabileceğini gösterdi.
ABDÜNNASIR’IN SOVYETLERLE FLÖRTÜ
1952’de Mısır’da Kral Faruk’u deviren askeri ihtilalin lideri Cemal Abdünnasır’ın, ilerleyen devirde büsbütün idaresi ele aldığı ülke, birçok dış siyaset başlığında ABD ve İngiltere ile karşı karşıya geldi.
Mısır, 1955 yılında Sovyet bloğunun bir modülü olan Çekoslovakya’dan yüklü ölçüde silah satın aldı.
Aynı devirde Türkiye’nin hudut komşusu Suriye’nin de Sovyetler ile alakaları giderek yakınlaşıyordu.
SOVYET KAYGISI
NATO’ya şimdi 1952 yılında katılmış olan ve bunda SSCB’nin ülkeden toprak taleplerinin büyük hissesi olan Ankara için o devirde Moskova’nın Orta Doğu’daki müdahaleci varlığı kıymetli bir tehdit olarak değerlendiriliyordu.
Ankara için, SSCB’nin güneye inme ihtimali, her vakit için bir güvenlik tehlikesi olarak kabul ediliyordu.
İLK ADIM PAKİSTAN İLE
Bağdat Paktı fikri, Soğuk Savaş sürecinde SSCB’nin bölgedeki atılımlarının yoğunlaştığı bu periyotta olgunlaştı.
Paktın kurulmasında 2 Nisan 1954'te Türkiye ile Pakistan arasında imzalanan ve Karaçi Antlaşması diye anılan dostluk ve iş birliği antlaşması bir ön adım oldu.
TÜRKİYE VE IRAK RESMEN BAŞLATTI
Irak Başbakanı Nuri Said Paşa ise tıpkı yılın Ekim ayında Ankara’ya ziyareti sırasında Türkiye ile birlikte bölgede bir savunma örgütü oluşturma kararı aldıklarını açıkladı.
Türkiye ile Irak arasında 24 Şubat 1955 tarihinde imzalanan iş birliği antlaşmasıyla da paktın temelleri atıldı.
Anlaşmaya nazaran iki ülke, güvenliklerini tehdit eden durumlarda iş birliği yapacak ve savunma alanında birbirlerine dayanak olacaktı.
ÜÇ ÜLKE DAHA KATILDI
Türkiye-Irak arasında imzalanan mutabakat, tıpkı yıl içinde diğer ülkelerin de katılmasıyla bölgesel bir savunma örgütüne dönüştü.
4 Nisan’da İngiltere, 23 Eylül’de Pakistan, 3 Kasım’da da İran'ın iştirakleriyle Bağdat Paktı kurulmuş oldu.
MISIR VE SURİYE KARŞI ÇIKTI
Ancak başta Mısır’ın iktidarını elinde tutan Abdünnasır olmak üzere bölgedeki Sovyetlere yakın aktörler, Bağdat Paktı’nın kurulmasından büyük rahatsızlık duydu.
Müslüman Kardeşler’e yaptığı baskılarla bilinen Abdünnasır ile birlikte, ilgileri SSCB ile süratle yakınlaşmakta olan Suriye de pakta katılmayı kabul etmedi.
Bazı Arap ülkeleri de muahedeye uzaklıklı tavır aldı.
BAĞDAT’TA İTTİFAKA DARBE
14 Temmuz 1958 tarihinde Ankara’nın müttefiki olan Irak’ta askeri darbe oldu.
Darbe, Irak ile Ürdün’ün Şubat 1958'de Arap Federasyonu’nu kurmasının da çabucak akabinde yaşandı.
General Abdülkerim Kasım öncülüğündeki darbeciler tarafından Kral II. Faysal ile Başbakan Nuri Said Paşa öldürüldü.
Darbeden bir gün sonra vurularak öldürülen Başbakan Nuri Said Paşa’nın cenazesi defnedildiği mezarından, darbe destekçileri tarafından çıkarılarak sokaklarda sürüklendikten sonra bir direğe asılarak yakıldı.
Cunta idaresi, Irak’ı süratle Bağdat Paktı’ndan uzaklaştırdı.
CENTO DÖNEMİ
Irak’ın çekilmesinin akabinde paktın merkezi Ankara’ya taşındı.
Paktın isminin da Irak’ın başşehri Bağdat ile anılmamasına karar verilerek, CENTO (Central Treaty Organisation, Merkezi Antlaşma Teşkilatı) ismine karar verildi.
Türkiye, İran, Pakistan ve Birleşik Krallık örgütte kalmaya devam etti.
2 YIL SONRA TÜRKİYE’DE DARBE
Irak’taki darbenin üzerinden 2 yıl geçmeden Türkiye’de de 27 Mayıs 1960 tarihinde yaşanan askeri darbe sonucunda Adnan Menderes ile birlikte Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan idama götürüldü.
2 yıl arayla Bağdat Paktı’nın öncüsü iki ülkede de yaşanan darbeler ile bölgedeki alternatif güvenlik eforuna darbe vuruldu.
TBMM BİNASI CENTO MERKEZİ OLDU
Darbeciler tarafından kapatılan TBMM’nin, 1924-1960 yılları arasında faaliyet gösterdiği “II. TBMM Binası” 1961-1979 yılları arasında CENTO Genel Merkezi olarak kullanıldı.
Fiilen fonksiyonsuz hale gelen CENTO’nun varlığı, 1979 yılında evvel Pakistan’ın akabinde da İran’ın ayrıldıklarını açıklamalarıyla son buldu.
MENDERES’İN HEDEFİ
Menderes hükümeti için Bağdat Paktı, sadece Ortadoğu'daki bir diplomatik teşebbüs değildi.
Ankara, NATO üyeliğinin akabinde Türkiye'yi Sovyetler Birliği'ne karşı Batı savunmasının güneydoğu kanadında daha güçlü bir pozisyona yerleştirmeye çalışıyordu.
Böylece 1955'te Bağdat'ta atılan imza, Türkiye'nin Soğuk Savaş boyunca Ortadoğu'daki pozisyonunu belirleyen en değerli adımlardan biri haline geldi.
Kaynak: {Haber Merkezi}
Yorumlar 0
Yorum Yap
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın!