İtalyan tarihçi Casale: Hacı Ahmed Haritası'nda Yasal, dünyanın hükümdarı olarak tasvir ediliyor

Katar Milli Kütüphanesi’nde düzenlenen "1559’dan Günümüze Hacı Ahmed’in Osmanlı Türkçesiyle Hazırlanmış Dünya Haritasının Gizemleri" başlıklı konferansta Casale, Osmanlı haritacılık tarihinin kıymetli yapıtlarından Hacı Ahmed Haritası’nın bilinmeyen yönlerini anlattı.

Casale, haritanın coğrafik özelliklerinin yanı sıra üzerindeki Osmanlı Türkçesi metinleri, hazırlanış sürecini ve devrin siyasi güç ilişkileriyle bağlantısını Anadolu Ajansı (AA) muhabirine kıymetlendirdi.

PİRİ REİS HARİTASI'NDAN FARKLI OLARAK BÜTÜN DÜNYAYI GÖSTERİYOR

Hacı Ahmed Haritası’nın Osmanlı haritacılığındaki yerine değinen Casale, yapıtın Piri Reis’in günümüze ulaşan haritasından kıymetli bir farkı bulunduğunu söyledi.

Casale, Piri Reis’in günümüze ulaşan haritasının dünyanın tamamını göstermediğine dikkati çekerek, “Piri Reis’in haritası bütün dünyayı göstermiyor. Zira Asya’yı, Afrika’yı ve Avrupa’yı gösteren modülleri kaybolmuş. Ayrıyeten basılmış bir eser değil, el yazması.” dedi.

Hacı Ahmed Haritası’nın ise Eski Dünya ve Yeni Dünya’yı tek bir görsel üzerinde bir araya getirdiğini belirten Casale, “Harita, Osmanlılar tarafından hazırlanmış ve birinci kez basılmış bir halde bütün dünyayı gösteriyor. 1559 tarihli bu harita, Osmanlıların coğrafik keşiflerdeki rolünün yanı sıra devrin siyasi ve bilimsel dünya anlayışını da yansıtıyor.” sözlerini kullandı.

Casale, haritada Avrupa, Asya, Afrika ve Amerika kıtalarının bir arada gösterildiğini aktararak, yapıtın Osmanlıların dünya coğrafyasına ait bilgisini yansıtması açısından ehemmiyet taşıdığını ve kalp biçiminde dünya tasvirinin kullanılmasının Avrupa’da 16. yüzyılda geliştirilen “kordiform” projeksiyon tekniği ile bağlantılı olduğunu vurguladı.

OSMANLILARIN KEŞİFLERİ DÜNYA BİLİM TARİHİNİN BİR PARÇASI

Osmanlı tarihi alanında çalışmalar yapan İtalyan tarihçi Casale, Türkiye'yle kurduğu bağın akademik çalışmalarının şekillenmesinde kıymetli rol oynadığını da anlattı.

Casale, İtalya'da doğduğunu fakat ABD'de büyüdüğünü belirterek, eğitim emeliyle geldiği Türkiye'de Türkçe öğrenmeye başladığını söyledi.

Türkiye'de toplam beş yıl yaşadığını, Türkçe ve Osmanlı Türkçesi öğrendiğini ve Osmanlı arşivlerinde araştırmalar yaptığını aktaran Casale, doktora sonrası akademik çalışmalarını da burada sürdürdüğünü kaydetti.

Casale, Türkiye'de bulunduğu periyotta Osmanlı tarihine duyduğu ilginin arttığını ve bu alandaki çalışmalarını derinleştirdiğini lisana getirdi.

Osmanlıların coğrafik keşiflere iştirakinin bilim ve imparatorluk tarihi açısından ehemmiyetine değinen Casale, yeni bölgelerin keşfedilmesi ve yönetilmesinin coğrafik bilgi üretimini de beraberinde getirdiğini söyledi.

Casale, Osmanlıların genişleyen hakimiyet alanlarını yönetebilmek için askeri faaliyetlerin yanı sıra bilimsel çalışmalara da muhtaçlık duyduğunu belirterek, "Osmanlılar, Avrupalılardan daha büyük bir imparatorluk kurabilmek için hem bilimsel hem de askeri açıdan bir perspektif geliştirmek zorundaydı." dedi.

Osmanlıların keşifler çağındaki rolünün gereğince araştırılmadığını yineleyen Casale, bu faaliyetlerin sadece Osmanlı tarihi değil, dünya tarihi içerisinde de kıymetlendirilmesi gerektiğini vurguladı.

Casale, 16. yüzyılın sadece Avrupalı devletlerin değil, Osmanlı İmparatorluğu’nun da keşif faaliyetleri yürüttüğü bir devir olduğunu lisana getirerek, “Aslında 16. yüzyıla büyük keşifler çağı diyoruz. Bu devir tıpkı vakitte Osmanlı’nın dünyaya açılmaya başladığı bir çağ.” dedi.

Portekizlilerin Afrika üzerinden Hint Okyanusu’na ulaştığı periyotta Osmanlıların da Basra Körfezi üzerinden bölgede faaliyet gösterdiğini hatırlatan Casale, şunları kaydetti:

"Portekizliler Afrika üzerinden buralara kadar geldiler. Tıpkı halde Türkler de Basra tarafından buraya geldiler ve Portekizlilerle çatışmaya başladılar. Bu, çok az bilinen bir öykü fakat dünya bilim tarihinin çok kıymetli bir kesimi. Bu, 16. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun sadece geniş topraklara hükmeden askeri ve siyasi bir güç olmadığını, tıpkı vakitte keşifler, coğrafya ve bilimsel bilgi üretimi alanlarında da devrin global gelişmelerinin kesimi olduğunu ortaya koyuyor."

Kanuni Sultan Süleyman güneşe benzetiliyor ve "dünyanın hükümdarı" olarak tasvir ediliyor

Casale, Hacı Ahmed Dünya Haritası'nda Kanuni Sultan Süleyman’ın devrin öteki hükümdarlarından üstün bir pozisyonda tasvir edildiğini belirterek, şunları lisana getirdi:

"1559 tarihli Hacı Ahmed Dünya Haritası'nda Kanuni Sultan Süleyman 'dünyanın hükümdarı' olarak tasvir ediliyor ve güneşe benzetiliyor. Haritada Osmanlı Devleti’nin Avrupa, Asya ve Afrika’daki gücü detaylı biçimde anlatılıyor."

İtalyan tarihçi, haritanın Avrupa kıtasını anlatan kısmında, Avrupa’nın öbür kıtalara nazaran daha küçük olmasına karşın nüfus yoğunluğu, ziraî faaliyetleri, sanat ve bilim alanındaki gelişmişliğiyle öne çıktığını bildirdi.

Casale, haritaya ismini veren Hacı Ahmed’in gerçek kimliğinin kesin olarak belirlenemediğine dikkati çekerek, şunları aktardı:

"Bu haritanın sırf Hacı Ahmed isimli tek bir kişi tarafından hazırlandığını söyleyemiyorum. Aslında bu bir grup çalışması. Hacı Ahmed diye birinin var olduğu Venedik arşivlerinden anlaşılıyor lakin tercümanlar ve bilim insanlarıyla birlikte çalışmışlar."

İtalyan tarihçi Casale, haritanın üzerindeki metinde Hacı Ahmed’in Tunuslu bir alim olduğunun, Fas’ta medrese eğitimi aldığının, denizde esir düşerek köle olarak satıldığının ve daha sonra Venedikli bir soylunun himayesine girdiğinin anlatıldığını söyledi.

HARİTADA OSMANLI'NIN ÜÇ KITADAKİ HAKİMİYETİ ANLATILIYOR

Haritanın Kanuni Sultan Süleyman’a ayrılan kısmında, Osmanlı İmparatorluğu’nun hakimiyet kurduğu bölgeler detaylı biçimde sıralanıyor.

Anadolu, Karaman, Diyarbakır, Erzurum, Bağdat, Şam, Arabistan, Mısır, Balkanlar ve Macaristan’ın Osmanlı idaresi altında olduğu belirtilen haritada, imparatorluğun tesir alanının Avrupa’da Almanya’ya, güneyde Etiyopya’ya ve batıda Cezayir üzerinden Fas’a kadar uzandığı aktarılıyor.

Haritada, Osmanlı Hanedanı’nın güç ve görkeminin ölçülemez olduğuna işaret edilerek, Müslüman ve Hristiyan birçok hükümdarın Osmanlı Devleti’ne bağlılık gösterdiği yönünde sözler kullanılıyor.

Kanuni Sultan Süleyman’ın cüreti, bilgeliği, adaleti ve merhametinin övüldüğü haritada, hükümdarlığının büyüklüğünün sözlerle anlatılamayacağı vurgulanıyor.

Haritada, Avrupa için “Frengistan” tabiri kullanılırken, kıtanın tarih boyunca büyük hükümdarlara konut sahipliği yaptığı aktarılıyor.

Haritanın 1559 yılına karşılık gelen Hicri 967 tarihli metninde, Avrupa’nın hükümdarı olarak Osmanlı Hanedanı’ndan Kanuni Sultan Süleyman gösteriliyor.

Süleyman’ın “Sultanların Sultanı” olarak tanımlandığı metinde, Fransız ve İspanyol hükümdarları da Avrupa’nın öbür değerli hükümdarları arasında sayılıyor.

Metindeki anlatımda, Osmanlı padişahının öncelikle Avrupa’yı aydınlattığı, lakin gücünün Asya ve Afrika’ya da ulaştığı kaydediliyor. Kanuni Sultan Süleyman’ın görkemi karşısında öbür hükümdarların yıldızlarla dahi kıyaslanamayacağı ve Osmanlı padişahının gücünün onların parlaklığını gölgede bıraktığı belirtiliyor.

Metinde yer alan bu anlatım, haritanın coğrafik bir doküman olmasının yanı sıra 16. yüzyılda Osmanlı siyasi gücünün nasıl temsil edildiğini göstermesi açısından da kıymet taşıyor.

GÜNÜMÜZE ULAŞAN 11 NÜSHADAN 1'İ KATAR'DA

Hacı Ahmed Dünya Haritası'ndan günümüze ulaştığı bilinen yalnızca 11 nüsha bulunuyor.

Bu nüshalardan biri, Doha’daki Katar Milli Kütüphanesi’nin tarihi eserler koleksiyonunda koruma ediliyor.

Diğer nüshalar ise ABD Kongre Kütüphanesi, Venedik’teki Marciana Kütüphanesi, Fransa Milli Kütüphanesi ve Avusturya Milli Kütüphanesi üzere kurumların koleksiyonlarında yer alıyor.

Son yıllarda New York, Washington ve Venedik’in de aralarında bulunduğu birçok kentte düzenlenen stantlarda ziyaretçilerle buluşturulan harita, Osmanlı bilim tarihi ve erken çağdaş devirdeki kültürler arası bilgi alışverişinin değerli dokümanlarından biri olarak bedellendiriliyor.

Prof. Dr. Giancarlo Casale, İtalya’nın Floransa kentindeki Avrupa Üniversite Enstitüsü'nde erken çağdaş Akdeniz tarihi profesörü ve Tarih Bölümü Başkanı olarak görev yapıyor. Doktorasını Harvard Üniversitesinde tamamlayan Casale, Osmanlı İmparatorluğu’nun dünya ile münasebetleri, haritacılık ve seyahat edebiyatı üzerine çalışıyor. Casale, “The Ottoman Age of Exploration” (Osmanlı’nın Keşif Çağı) isimli kitabında da Osmanlıların Hint Okyanusu’ndaki faaliyetlerini ve coğrafik keşifler çağındaki rolünü ele alıy

Kaynak: {Haber Merkezi}