Fisher denklemi ve paranın sirkülasyon suratı: Piyasaları uçuran bilinmeyen motor

Birçoğunuz paranın deveran suratı terimini duymuşsunuzdur, lakin bunun ne manaya geldiğini ve piyasaları nasıl etkilediğini çok az kişi anlar.

10 haftalık makroekonomi maratonumuzun birinci iki haftasında Kamu Borcu ve M0-M1-M2 Para Arzı mevzularını işledik. Devletlerin nasıl borçlandığını ve paranın banka hesaplarında nasıl sınıflandırıldığını öğrendik. Fakat yalnızca piyasadaki para ölçüsünü bilmek yetmez. Bir paranın ölçüsü kadar, o paranın ne kadar süratli döndüğü de fiyatları belirler.

Gelin, iktisat kitaplarındaki sıkıcı tarifleri çöpe atalım; finans dünyasının en değerli formülü olan Fisher Denklemini ve paranın dolanım suratını en kolay haliyle, günlük hayatın içinden örneklerle çözelim.

1. Paranın Dolaşım Hızı (V) Nedir?

Paranın sirkülasyon suratı (Velocity – V), cebinizdeki 1 doların yahut 1 TL’nin, bir yıl içinde kaç sefer el değiştirdiğini gösteren sürat göstergesidir.

Finans dünyası bunu Fisher Denklemi ismi verilen çok kolay bir formülle açıklar:

M*V=P*Q

M (Money Supply): Piyasada var olan toplam para ölçüsü.
V (Velocity): Paranın dönme ve el değiştirme suratı.
P (Price): Varlıkların yahut eserlerin fiyatı.
Q (Quantity): Piyasadaki toplam eser yahut mal ölçüsü.

Bu formülü fiyatı (P) bulacak formda sadeleştirirsek karşımıza şu çıkar:

P=(M*V)/Q

Herkes fiyatların (P) yükselmesi için devletin matbaada daima para basması (M) gerektiğini düşünür. Halbuki devlet tek bir yeni kuruş bile basmasa (M sabit kalsa), paranın dönme suratı (V) iki katına çıktığında fiyatlar (P) yeniden iki katına çıkar. Zira süratli dönen para, basılmış yeni para tesiri yaratır.

💡 Sıradan Adam İçin Gerçek Hayattan Misal:
Dış dünyadan büsbütün izole bir adada yaşadığınızı hayal edin. Bu adada toplam 100 Dolar nakit para (M) ve satılık yalnızca 100 çuval un (Q) var.

Eğer adadaki beşerler çok sakin yaşarsa ve o 100 dolar yıl boyunca yalnızca 1 defa el değiştirirse (V = 1), formüle nazaran 1 çuval unun fiyatı 1 Dolar olur.

Ancak adada büyük bir panik başlarsa, beşerler paranın bedel kaybedeceğinden korkup ellerindeki parayı çabucak elden çıkarmak isterse ne olur? Herkes un çuvallarını haftada bir birbirine satmaya başlar ve paranın suratı bir anda 10 katına çıkar (V = 10). Adada hala yalnızca 100 dolar vardır, yeni para basılmamıştır lakin para meczuplar üzere döndüğü için 1 çuval unun fiyatı bir anda 10 Dolar olur. İşte paranın suratı fiyatları bu türlü patlatır.

2. Canlı Piyasa Vakası: ABD Hazine Bakanlığı ve TGA Şoku

Şimdi bu suratı global piyasalarda yaşanan en taze olayla birleştirelim.

ABD Hazine Bakanlığı, piyasadaki uzun vadeli devlet tahvillerini geri toplamak için yaptığı “buyback” (geri alım) operasyonunun bütçesini iki katına çıkararak operasyon başına en az 4 milyar dolara yükselttiğini açıkladı. Devlet bu parayı, Fed nezdindeki kendi bilinmeyen cüzdanı olan TGA (Treasury General Account – Hazine Genel Hesabı) içinden harcıyor.

Geçen hafta ne öğrenmiştik? TGA’daki paralar piyasa dışında durur, para arzına (M2) dahil değildir. Fakat devlet o cüzdanı açıp fonların elindeki tahvilleri satın alınca, o paralar bir anda piyasaya, yani M1 ve M2 para arzına aktı. Piyasadaki faal para ölçüsü (M) bir anda büyüdü.

Tahvil Faizleri Nasıl Tepki Verdi?

Haberin Çıktığı İlk An: Piyasa bu devasa nakit enjeksiyonunu duyar duymaz uzun vadeli ABD tahvil faizleri (yields) sert bir formda aşağı çakıldı. Zira devletin piyasadan tahvil alacağı beklentisi tahvil fiyatlarını yükseltti, faizleri düşürdü.
Yalnızca 24 Saat Sonra (Büyük Tehlike): Bu rahatlama yalnızca bir gün sürdü. Yatırımcılar bu buyback atılımlarının devasa bütçe açığını kapatamayacağını anlayınca tahvilleri tekrar satmaya başladı. 24 saat içinde 30 yıllık ABD tahvil faizleri (US30Y) tekrar yükselerek %5,248 düzeyine, 10 yıllıklar (US10Y) ise %4,704 düzeyine fırladı.

3. Sistemdeki Asıl Tehlike ve Paranın Hızlanması

Devletin operasyon başına 4 milyar dolar nakit enjekte etmesine karşın tahvil faizlerinin düşmeyip tekrar tavan yapması ne manaya geliyor?

Bu durum, global dev fonların Amerikan devlet borçlarına güvenmediğini ve elindeki tahvilleri harıl harıl satmaya devam ettiğini gösteriyor. İşte bu güvensizlik ve faiz şoku ortamında, paranın dolanım suratı (V) devreye giriyor.

Tahvil piyasası çökerken ve enflasyon korkusu büyürken, büyük fonlar paralarını eriyen devlet kağıtlarında tutamazlar. Hazine Bakanlığı’nın TGA’dan çıkarıp piyasaya enjekte ettiği o taze dolarları alan fonlar, parayı bir saniye bile boşta tutmamak için süratle spekülatif piyasalara ve borsalara taşırlar. Para banka hesaplarında uyumak yerine, saniyeler içinde buyruk defterleri arasında dönmeye başlar. Yani sistemdeki panik, paranın deveran suratını (V) parabolik olarak uçurur.

4. Bitcoin’in Sınırlı Arzı (Q) Formülü Neden Havaya Uçuruyor?

Tekrar Fisher formülümüze dönelim: P=(M*V)/Q

Geleneksel bir eserde (örneğin un, petrol yahut şirket hisseleri), para ölçüsü (M) arttığında ve suratı (V) fırladığında, üreticiler çabucak üretimi artırabilir. Yani hissede kısmındaki eser ölçüsünü (Q) büyüterek fiyatların patlamasını engelleyebilirler.

Peki Bitcoin’de bu mümkün mü? Hayır. Bitcoin’in toplam ölçüsü (Q), kod yapısıyla sonsuza kadar 21 milyon adet olarak kilitlenmiştir. Tek bir adet bile fazla üretilemez.

Şimdi formüldeki matematiksel çaresizliğe bakın:

Hazine Bakanlığı TGA cüzdanını boşaltıp piyasaya nakit saçıyor, para ölçüsü (M) artıyor.
Faizden kaçan dev fonlar parayı meczuplar üzere döndürüyor, paranın suratı (V) patlıyor.
Payda kısmındaki Bitcoin ölçüsü (Q) ise asma kilitle kilitlenmiş üzere sabit duruyor.

Üst kısım (M x V) devasa bir süratle büyürken, alt kısım (Q) kıpırdamıyorsa, matematiksel istikrarın sağlanması için tek bir değişkenin yukarı fırlaması gerekir: Fiyat (P).

İşte Bitcoin’in son devirdeki ani ve sert yükselişlerinin arkasındaki gerçek sır budur. Ortada bir tesadüf yok; sabit bir arza çarpan, ölçüsü artmış ve mecnun üzere hızlanmış bir fıat para dalgası var.

Başlangıç Seviyesindeki Yatırımcı İçin Altın Özet

Makroekonomiyi öğrenen bir yatırımcı olarak grafiklerdeki teknik çizgileri yahut anlık manipülatif haberleri izlemeyi bırakın. İzlemeniz gereken asıl şey paranın akış kanallarıdır.

Eğer ABD uzun vadeli tahvil faizleri (US30Y) %5,30 düzeylerinin üzerine yerleşirse, sistemdeki panik daha da büyüyecek demektir. Devletler kendi bütçe açıklarını kapatmak için TGA hesaplarını boşaltıp piyasaya para saçtıkça ve fonlar bu parayı kaygıyla daha süratli döndürdükçe; arzı matematiksel olarak sonlandırılmış olan Bitcoin, bu finansal yangından kaçan sermayenin sığınacağı en büyük matematiksel kale olmaya devam edecektir.

Yazarımızın öbür makalelerine buradan ulaşabilirsiniz.

Yasal Uyarı (Disclaimer): Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Bu içerik büsbütün genel bilgilendirme, eğitim ve makroekonomik tahlil maksatlı olup, yatırım kararlarınızın sorumluluğu büsbütün kendinize aittir. Kripto para ve finans piyasaları yüksek finansal risk barındırır.

Kaynak: {Haber Merkezi}