Afrika kıtası, yüzyıllar boyunca Avrupalı ülkeler tarafından sömürüldü.
Sömürü yalnızca madenleri almakla kalmayıp yağma ve katliama kadar uzandı.
Yaşananların üzerinden yıllar geçmesine karşın Afrika’da sömürülen ülkelere tazminat ödemesi yapılmadı.
Afrika kıtasında onlarca ülke, yüzyıllar boyunca yaşanan insan kayıpları, doğal kaynakların sistematik formda sömürülmesi, ekonomik geri bırakılmışlık ve kültürel mirasın yağmalanmasının tesirlerinin bugün de sürdüğünü savunarak, Avrupa devletlerinden sırf sembolik özür değil somut adımlar bekliyor.
KÖLE TİCARETİ İNSANLIĞA KARŞI İŞLENMİŞ EN AĞIR HATALARDAN BİRİ
Afrika Birliğinin (AfB) 2025'i "Afrikalılar ve Afrika Kökenliler İçin Tazminatlar Aracılığıyla Adalet Yılı" duyuru etmesiyle süreç kıta çapında ortak siyasi siyaset haline gelirken, Birleşmiş Milletler (BM) Genel Şurasının 2026'da kabul ettiği, köle ticaretini insanlığa karşı işlenmiş en ağır hatalardan biri olarak tanımladığı karar da Afrika ülkelerinin taleplerine milletlerarası meşruiyet kazandıran en değerli gelişmelerden biri oldu.
Uzmanlara nazaran, tartışmalar artık sırf geçmişle yüzleşme sıkıntısı değil, Afrika-Avrupa ilgilerinin geleceğini şekillendirecek siyasi ve ekonomik pazarlık sürecine dönüşmüş durumda.
AFRİKA UZUN YILLARDIR TAZMİNAT GAYRETİ VERİYOR
Afrika'nın tazminat çabası yeni değil.
Süreç, 1993'te Nijerya'nın başşehri Abuja'da düzenlenen Pan-Afrika Tazminat Konferansı'nda kabul edilen Abuja Bildirgesi ile kurumsallaştı.
Bildirgede, köle ticareti ve sömürgecilik nedeniyle Afrika'nın uğradığı ziyanların memleketler arası hukuk çerçevesinde tanınması ve telafi edilmesi daveti yapıldı.
SOMUT KARŞILIK ALAMADILAR
Güney Afrika'nın Durban kentinde 2001'de düzenlenen BM Irkçılıkla Çaba Konferansı ise sürecin dönüm noktalarından biri oldu.
Konferans sonunda kölelik ve transatlantik köle ticareti "insanlığa karşı suç" olarak tanımlandı.
Ancak Afrika ülkeleri, uzun yıllar boyunca taleplerine somut karşılık alamadı.
KONU TEKRARDAN EN ÜST SIRALARA YERLEŞTİ
Son periyotta ise hem Afrika Birliğinin ortak tavrı hem de Karayip Topluluğu (CARICOM) ile geliştirilen işbirliği sayesinde bahis yine global gündemin üst sıralarına taşındı.
Tazminat taleplerini sırf tek bir ülke değil, bu talebi Afrika Birliği çatısı altındaki çok sayıda devlet lisana getiriyor.
YAŞANANLARIN TESİRİ HALA KENDİSİ HİSSETTİRİYOR
Özellikle köle ticaretinden en ağır biçimde etkilenen Gana, Nijerya, Senegal, Benin, Sierra Leone ve Angola üzere Batı Afrika ülkeleri milyonlarca insanın Atlantik üzerinden köleleştirilerek Amerika kıtasına gönderildiğini, bunun demografik ve ekonomik tesirlerinin bugün bile hissedildiğini savunuyor.
Namibya ise Alman sömürge idaresi periyodunda Herero ve Nama halklarına yönelik katliamlar sebebiyle Almanya'dan adalet talep ediyor.
10 MİLYON İNSAN ÖLDÜ
Kenya'da İngiliz sömürge idaresi sırasında Mau Mau isyanı devrinde yaşanan insan hakları ihlalleri, Zimbabve'de toprakların zorla alınması, Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde (KDC) Belçika Hükümdarı II. Leopold’un şahsî mülkü olan Kongo topraklarında yaklaşık 10 milyon insanın vefatına yol açan kitlesel katliamlar ve kaynakların sömürülmesi de kıtanın öne çıkardığı örnekler arasında yer alıyor.
TALEP EDİLENLER
Talep listesinde resmi özür, tarihi kabahatlerin tanınması, yağmalanan kültürel yapıtların iadesi, eğitim ve kalkınma fonları kurulması, teknoloji transferi, borç hafifletme düzenekleri ve uzun vadeli ekonomik paydaşlıklar da bulunuyor.
Afrikalı başkanlar, sömürge periyodunda kıtanın doğal kaynaklarının sistematik biçimde Avrupa ekonomilerinin kalkınması için kullanıldığını, buna karşılık Afrika'nın endüstrileşmesinin şuurlu biçimde engellendiğini savunuyor.
DİYALOG MEKANİZMALARI
Gana öncülüğünde hazırlanan karar tasarısının 25 Mart'ta BM Genel Konseyinde kabul edilmesi, Afrika ülkeleri açısından tarihi gelişme olarak bedellendiriliyor.
123 ülkenin takviye verdiği kararda transatlantik köle ticareti "insanlığa karşı işlenmiş en ağır hatalardan biri" olarak tanımlandı.
Kararda ayrıyeten "onarıcı adalet" daveti yapılarak eski köle ticareti yapan devletlerle Afrika ülkeleri arasında diyalog düzeneklerinin oluşturulması istendi.
KALKINMA DESTEKLERİ
Karar mali tazminatı zarurî hale getirmese de borçların hafifletilmesi, kalkınma dayanakları, kültürel varlıkların iadesi ve farklı tazmin düzeneklerinin değerlendirilmesinin önünü açtı.
Gana Cumhurbaşkanı John Dramani Mahama da kararın uygulanmasını takip etmek maksadıyla Onarıcı Adalet Küresel Danışma Kurulu, Kültürel Eserlerin İadesi Uzman Kurulu ve Onarıcı Adalet Küresel Hukuk Kurulu olmak üzere üç milletlerarası düzenek oluşturduklarını açıkladı.
ORTA ÇİZGİDE BULUŞULMUŞ DEĞİL
Afrika ülkelerinin taleplerine karşı Avrupa devletleri ortak bir çizgide buluşmuş değil.
İngiltere, köle ticaretindeki tarihi rolünü kabul eden açıklamalar yapılmasına karşın mali tazminat ödenmesine karşı çıkmayı sürdürüyor. Londra idaresi, bugünkü jenerasyonlara geçmiş sebebiyle tüzel mali sorumluluk yüklenemeyeceğini savunurken, kalkınma yardımları ve yatırım programlarını tahlil olarak öne çıkarıyor.
PARİS İDARESİ TAZMİNAT YERİNE TARİHİ ESER İADESİ YAPIYOR
Fransa da emsal formda tarihi sorumluluğu kabul eden iletiler verse de Karayipler ve Afrika'dan gelen tazminat taleplerine olumlu yaklaşmıyor. Paris idaresi daha çok kültürel işbirlikleri, tarihi hafızanın korunması ve kimi yapıtların iadesine odaklanıyor.
Eski Portekiz Cumhurbaşkanı Marcelo Rebelo de Sousa'nın 2024'te ülkesinin köle ticaretindeki sorumluluğunu kabul eden ifadeleri Afrika'da memnuniyetle karşılansa da Lizbon idaresi daha sonra mali tazminata ait resmi bir plan bulunmadığını açıkladı.
İSPANYA TAZMİNAT TEŞEBBÜSÜNDE BULUNMADI
İspanya, Ekvator Ginesi ve Batı Sahra ile temaslı tarihi tartışmalara karşın tazminat konusunda rastgele bir resmi teşebbüste bulunmadı.
Almanya ise Avrupa içinde en dikkati çeken adımı atan ülke oldu. Berlin idaresi 2021'de Namibya'daki Herero ve Nama halklarına yönelik katliamları soykırım olarak tanırken, 1,1 milyar avroluk kalkınma dayanağı açıkladı. Lakin Almanya bu paketin hukuksal manada tazminat olmadığını bilhassa vurgulamayı sürdürüyor.
KAYIPLAR YALNIZCA EKONOMİK DEĞİL
Afrika'nın talepleri sırf ekonomik kayıplarla sonlu değil.
Benin Bronzları başta olmak üzere binlerce tarihi eser hala Avrupa müzelerinde bulunuyor.
Son yıllarda Almanya, Fransa, Belçika ve Hollanda kimi yapıtları iade etmeye başlasa da Afrikalı yetkililer bunun kâfi olmadığını, sistematik bir iade sürecine gereksinim bulunduğunu tabir ediyor.
Uzmanlar kültürel mirasın geri verilmesinin onarıcı adaletin en görünür ögelerinden biri haline geldiğini belirtiyor.
KÖLE TİCARETİ VE SÖMÜRGECİLİK
Uluslararası hukuk uzmanları, köle ticareti ve sömürgecilik sebebiyle direkt mali tazminat ödenmesini mecburî kılan bağlayıcı bir memleketler arası hukuk sisteminin bulunmadığına dikkati çekiyor.
Bu nedenle Afrika ülkeleri hukuki süreçten fazla siyasi baskı, diplomatik müzakereler ve memleketler arası kamuoyu takviyesini artırmaya odaklanıyor.
GELECEK YILLARDA YÜRÜTÜLECEK MÜZAKERELER
Uzmanlara göre BM Genel Kurulu kararı bağlayıcı olmasa da Afrika'nın taleplerine güçlü siyasi meşruiyet kazandırırken, gelecek yıllarda Avrupa ile Afrika arasında yürütülecek müzakerelerin de temel referanslarından biri olacak.
Afrika Birliği, BM ve CARICOM'un ortak teşebbüsleriyle şekillenen süreç, kıtanın geçmişte yaşadığı tarihi adaletsizliklerin memleketler arası seviyede tanınması ve giderilmesine yönelik şimdiye kadarki en kapsamlı diplomatik mücadele olarak değerlendiriliyor.
Kaynak: Anadolu Ajansı (AA)
Kaynak: {Haber Merkezi}
Yorumlar 0
Yorum Yap
Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yapın!