Arjantin’in 500 yıllık Musevileri: Dünyanın tek ‘kosher McDonald’s’ı ve ‘Yahudi Kovboy’ların memleketi

2026 Dünya Kupası’nın finalinde İspanya ile Arjantin’in karşı karşıya gelmesi, futbolun dışında İspanya hükümetinin Gazze’den yana tavrı ve Arjantin hükümetinin İsrail destekçiliği ekseninde de dikkat çekti.

İspanya ile eski sömürgesi Arjantin arasındaki final, 2022 yılında düzenlenen bir evvelki Dünya Kupası’nda olsa muhtemelen “ezilen dünya” ismine Arjantin’e takviye verecek olan milyonlarca insan İspanya’yı destekledi.

Başta maçı Gazze’de kurulan dev ekranlardan izleyen Filistinliler olmak üzere tüm Müslüman dünya ile tüm dünyadan insan hakları savunucuları, Lamine Yamal ve arkadaşlarının sevincine ortak oldu.

“DÜNYANIN EN SİYONİST BAŞKANI”

Bu tablonun ortaya çıkmasında İspanya Başbakanı Pedro Sanchez’in tavrı kadar Arjantin Cumhurbaşkanı Javier Milei’nin kendisini “dünyanın en Siyonist başkanı” diye tanımlayacak kadar keskin İsrail destekçisi olmasının da önemli hissesi var.

Dünyanın bir ucunda bulunan, Filistin-İsrail sıkıntısıyla pek bir alakası olmayacağı varsayım edilen Arjantin’de İsrail’e bu kadar sempati duyan bir cumhurbaşkanı şaşkınlıkla karşılandı.

ARJANTİN’DE 500 YILLIK YAHUDİ GEÇMİŞİ

Ancak pek bilinmese de Arjantin, aslında bahse o kadar da uzak sanılacak bir ülke değil.

Araplar ve Yahudilerin yaşadığı coğrafyaya çok uzak olsa da Arjantin topraklarında, 500 yıldan eskiye dayanan bir Yahudi varlığı bulunuyor.

Arjantin’in dünyada İsrail, ABD, Fransa, Kanada ve İngiltere’den sonra en çok Yahudi nüfusun yaşadığı 6’ncı ülke olduğu varsayım ediliyor.

İSPANYA’DAN ARJANTİN’E YAHUDİ GÖÇÜ

Arjantin’e yerleşen birinci Yahudiler, 1492 yılında İspanya’dan sürülen Sefarad Yahudileri’ydi.

İspanya’nın ülkeyi terk etmeye zorladığı Yahudiler, Osmanlı başta olmak üzere dünyanın birçok yerine sığındı.

Sefarad Yahudilerin bir kısmı da İspanya İmparatorluğu’nun Latin Amerika’da “keşfedip” sömürgeleştirdiği bölgelere yerleşti. Bu bölgelerden biri de en güneydeki İspanyol sömürgesi olan Arjantin oldu.

İLK DALGA GÖÇMENLER ASİMİLE OLDU

Arjantin’e yaşanan bu birinci dalga göçle gelen Yahudilerin büyük kısmı, kimliklerini gizleyerek yahut din değiştirmiş görünerek hayatlarını sürdürdü.

Yine bu birinci dalgada gelen Yahudilerin değerli bir kısmının de bu gizlenme gereksiniminin sonucunda asimile oldukları iddia ediliyor.

POGROMDAN KAÇANLARIN AÇIK KAPISI

Arjantin’deki Yahudi nüfusun temel bugünkü yapısına ulaşmasını, 19’uncu yüzyılın ortalarında başta Fransa olmak üzere Batı Avrupa’dan ve bilhassa de 19’uncu yüzyılın sonlarında Rus İmparatorluğu ile Doğu Avrupa’dan gelen Aşkenaz Yahudilerin göç dalgaları sağladı.

Aynı periyotta Arjantin de iktisadını geliştirmek maksadıyla Avrupa’dan göç almayı hedefleyen bir açık kapı siyaseti izliyordu.

Bu süreçte çok sayıda Yahudi göçmen Arjantin'e yerleşti.

YAHUDİ KOVBOYLAR

Yahudi göçmenlerin bir kısmı ülkenin kırsal bölgelerinde tarım kolonileri kurdu.

Tarım ve hayvancılıkla uğraşan Yahudiler, vakitle Arjantin'in klâsik atlı çobanları olan "gaucho" kültürünü benimsedi.

At binip sığır güden Yahudi çiftçilerden, ülkede "Yahudi Kovboylar" diye bahsedilmeye başlandı.

BAŞKENTTE YAHUDİ TÜCCARLAR

Yahudi göçmenlerin başka geniş kanadı ise Buenos Aires'e yerleşti.

Ticaret, zanaat ve kültürel faaliyetler ile kent hayatında kendilerine yer edinen Yahudi göçmenler, vakitle başkentte tesirli bir toplumsal yapı oluşturdu.

BİR YAHUDİ SEMTİ: ONCE

Başkentteki Once bölgesi, Yahudi kültürünün en görünür olduğu yerlerden biri haline geldi.

Burada sinagoglar ile Yahudi cemaatine yönelik okullar, kültür merkezleri ve sivil toplum kuruluşları gözle görülür bir tesire sahip.

KOSHER MCDONALD’S

Öyle ki İsrail dışında büsbütün kosher kurallarına uygun olarak işletilen tek McDonald’s şubesi de Once bölgesinde bulunuyor.

1997’de Once’deki Abasto Shopping alışveriş merkezinde açılan McDonald’s şubesinde sadece kosher kurallarına uygun eserler satışa sunuluyor.

ETKİLİ BİR DİASPORA

Günümüzde nüfusları yaklaşık 300 bine ulaşan Arjantin Yahudileri, içlerinden çıkan aktif yerlere gelmiş isimler ve ticari güçleriyle öne çıkıyor.

Arjantin Yahudileri, 50 milyona yakın nüfusu olan ülkede düşük bir oranda kalsa da ülkedeki tarihî ve kültürel tesiri ile kişi sayısının üzerinde bir tesire sahip.

İSRAİL İLE ARJANTİN’İ BAĞLAYAN KÖPRÜ

İsrail ile Arjantin devletinin ilgileri de eskiye dayanıyor. Arjantin, kuruluşundan 1 yıl sonra 1949 yılında İsrail ile diplomatik ilgi kurdu.

Ülkedeki Yahudi toplumu ve onların kuruluşları da iki ülke arasındaki bağlantıların gelişmesinde tesirli rol oynadı.

90’LARIN KARANLIĞI: YAHUDİLERE SALDIRILAR

90’lı yıllar, Arjantin'de Yahudilere karşı hassasiyet açısından kritik bir eşik oldu.

1992’de Buenos Aires'teki İsrail Büyükelçiliği bombalı hücuma uğradı. Taarruzda 29 kişi öldü.

2 YIL SONRA İKİNCİ SALDIRI

1994'te de Buenos Aires'te ülkenin en aktif Yahudi sivil toplum oluşumlarından AMIA (Arjantin Yahudi Yardımlaşma Derneği) binasına patlayıcı yüklü bir kamyonun girmesiyle yapılan atak sonucunda da 85 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı.

Bu olay, Arjantin tarihindeki en büyük akınlardan biri olarak kayıtlara geçti.

İRAN VE HİZBULLAH’I SUÇLADI

Bu taarruzlar, Arjantin'de Yahudi toplumuyla ilgili hassasiyeti arttırdı. Antisemitizm ve Yahudi kurumlarının güvenliği başlıkları Arjantin’de değerli bir gündem maddesi haline geldi.

Arjantin, taarruzların arkasında İran dayanaklı Lübnan Hizbullah’ının olduğunu tez etti lakin hem İran hem Hizbullah iddiayı hiçbir vakit kabul etmedi.

MİLEİ: BİR İSRAİL FANATİĞİ

Ancak Arjantin Cumhurbaşkanı Milei’nin İsrail yanlısı tavrının, ülkede faal bir Yahudi göçmen nüfusun bulunmasından yahut 90’larda oluşan antisemitizm hassasiyeti ile direkt irtibatlı olarak değerlendirilmiyor.

2023’te seçilmesinin akabinde birinci yurtdışı ziyaretlerinden birini İsrail’e yapan Milei, 7 Ekim sonrasında da İsrail’e dayanağını sürdürdü.

Arjantin’deki Yahudi toplumundan kimi aktivistler ile akademisyenler de İsrail’in saldırganlığına karşı çıkarken Milei, “Dünyanın en Siyonist başkanı olmaktan gurur duyuyorum” diyecek kadar İsrail fanatiği bir tavır aldı.

Nisan ayında İsrail’i üçüncü defa gidip Ağlama Duvarı’nı da ziyaret eden Milei, Museviliğe şahsî ilgisi olduğunu ve Tevrat okuduğunu açıklamıştı.